ALPAMIS

[ ALPAMYSH Central Asian Identity under Russian Rule (1989) ]

A. A. Divay daha önce bozkirda buldugu ALPAMIS i 1901 yilinda basim yolu ile
dünyaya bagislamis idi. Asagida ayrintilari verilen kitapta

[ ALPAMYSH Central Asian Identity under Russian Rule (1989) ]

bu Divay yayininin tipkibasimi ve ilk Ingilizce çevirisi yayinlanmistir. Bu kitaba 1989
yilinda yüksek üretim gideri nedeni ile alinamayan Latin harfli ALPAMIS, simdi
okuyuculara sunulmaktadir. Konu ve destan üzerine degisik yorumlar ve
kaynaklari, basilmis kitap içinde yer aliyor.

A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989)

http://www.ukans.edu/~ibetext/texts/paksoy-1/

bulunumundan bilgisayar yolu ile de okunabilir. [Yukarida sözü edilen
1901 tipkibasimi ancak kagitli-mürekkeppli kitapta yer almaktadir]

H. B. Paksoy, D. Phil.

A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule
Association for the Advancement of Central Asian Research Monograph Series
Hartford, Connecticut

First AACAR Edition, 1989
ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule
COPYRIGHT 1979, 1989 by H. B. PAKSOY All Rights Reserved
Library of Congress Cataloging-in-Publication Data

Paksoy, H. B., 1948- ALPAMYSH: central Asian identity under Russian
rule.
(Association for the Advancement of Central Asian Research monograph
series)
Includes bibliographical references (p. ) Includes index.

1. Soviet Central Asia--History--Sources.
2. Alpamish.
3. Epic Literature, Turkic.
4. Soviet Central Asia--Politics and Government.
I. Title. II. Series. DK847.P35 1989 958.4 89-81416
ISBN: 0-9621379-9-5 ISBN: 0-9621379-0-1 (pbk.)

ALPAMIS

1. Burungu ötken zamanda, Cidali Baysun deygan yerda,

2. ötken Alpamis Batirinin tarifi hikayati abyatidir.

3. Burungu ötken zamanda, Cidali Baysun elinde Baybörü, Baysari

4. iki tenkalmen Bay idi. Dört tulgu may idi. Bayligin muni yok

5. bir ferzandning derdinan. (Baybörü:) Esiktan tözgö karar günü yok, Baysari Bay.

6. Bay birbiriga aytadi: Ey Baybörü, bol dünyadan bi ferzend öter bolduk.

7. Hakdan bolsa inayet, peygamberden safaat, pirlardan bolsa keramet. Yalgiz

8. zürriyet deyib hakdan tilek edelik. Bol söz bir birina makul geldi.Evliya

9. koymay tünadi , Hakdan tilek etti. Yiglab yürügenide, iki Bay vade

10. etdi. Alla Taala bizlarga ferzand verse, birimize ogul birimize kiz verse,

11. san mening kizimgi alarmiding, ari al dedim dedi. Mening oglum bolsa,

12. sening kizing bolsa men sana kizimdi verür idim deyib akladi, vade

13. kildi. Kizi bolmay turganinda iki Bay kuda boldu.

14. Alla Taala rahim edib, tilegin kabul etdi. Sol vakitlar bolganinda,

15. aradan köp gün ötdü. Ellerine kaytu talabin etdi. Selamet

16. ellerine geldi. Baybörü Bayning alganina Can Talas Baybiçedir

17. idi. Baysari Bayding alganina Altun saç Baybiçe idi.

18. alganlarina yakinlik etdi. Göz yasi kabul boldu. Boyna hamile bütdü.

19. Tokuz ay on bir gün köterdi. Kabir tapsa kan Bayda, boyurgansa

20. tün fayda. Kende ki tuman orlasa gözü yeride görmede. Eid günü

21. maning boldu Baybörü Bayding algani bir ogul bir kiz dogurdu. Baysari

22. Bayning algani bir kiz togurdu. Katta Bayram toy birdi. Toksannan be

23. soydurub, dört koldan ocak kazdirdi. Altin kabak attirdi. Dan

24. biröv caylab çaptirdi, pehlivan ceket tutturdu. Otuz gün oyun

25. kirk gün toyun etdi. Uyun içinde altun besik salub, iki Bay

26. ferzandlarin alub geldi. Hoca mollaning aldilarina alub gelib koydu.

27. Allahin yahsi bendesi sizlar ferzandlariming adin koyung, fatiha bering.

28. Köp Baylar inam birdi. Sarfaylar sol vakitlarinda birov o bolsun,

29. bir o bol bolsun dedi. Baylarning gönlüne makul gelmedi.

30. Kibla tarafina karasa, basinda kulahining neyinde cegde üstünde

31. melle hoca mollalar gördü. Özlari bir yahsi bende, yedi kalender peyda

32. boldu. Hoca mollalar aytadi: Ey Baybörü Bay, göz yasin kabul

33. bolgan iken, gaibden bahtli kalender geldi. Sular ferzandleringing

34. adin koysun. Sular ne dese, hem bizlar amin deyib kul köter eli dedi.

35. Toy hanadan, toy ulusun birdi. Yedi kalenderler ortaga çagirib,

36. alub gaibden gelgen bende, sizler sol ferzandlerning adin koyung dedi.

37. Kalendarlar yahsi dedi. Baybörü Bayding yalgaz oglunun adina

38. merd Alpamiss bolsun dedi. Kizning adina Karligaç (Kirlangiç) bolsun, Baysari

39. Bayning kizining adina Gülbarçin bolsun dedi. Gülbarçin Alpamisga

40. çift bolsun dedi. Alpamisni yeti kalender aldiga alib özünün

41. arkasina pençe urub, yalniz oglum sen dedi. Yedi piring men dedi.

42. Tar yolda taykak kiside, basinyga is tüsgan yerde, yedi kamil pirim

43. deyib yad etseng, Alla Taala yardim birsa, kollamak bizga sart diygan.

44. Gaib eren kirk çilten iken gözden gaib boldu. Katta Bayram toy

45. tarkab gitti. Aradan yedi yil ötdü. Birgünü oturub iki Bay kenges

46. etdi. Ogul der ki ogul birdi, kiz der ki kiz birdi, ikimiz kuda

47. bolduk. Karilik karsi gelganinda, yigitlik yelip ötganida, elde katta

48. Bayram toylar bar. Karakasga at binseng, at kuyrugun sart tüysan,

49. kartayganda kök börü oglakga düsen kalay bolar iken düstü.

50. Bedevining saylab binib kök börü oglakga tüsdü. Baysari Bay

51. oglakki aldi da kaçdi. Baybörü Bay izinan kovub yetdi. Oglakning

52. siraginan üstab cibirdi. Baysari Bay cibermedi. Yekevu su yerde

53. zitlasip, itisib birbirine kamçi salub, kuralaman icinde Baybörü

54. Bay urugundan köp idi. Baysari Bayin urugu az idi.

55. Kökbörü oglakna talasib seytan iyesi boldu. Baysari Bay

56. togan kudasi Bayböridan köp körülük, köp zorluk gördü *

57. Kalsa çiksa can * diygan kudasiynan gönglü kaldi. Mening bi

58. ferzand ayganligimi basima geltürdü. Kim koyunluk sebebinan Baysari

59. sasip merekeden uyuna kaytdi. Bagrinin suyuga çerke berib yeti

60. gün yeti tün dalaga çikmayi hafa bulub yatdi. Yatib oyalanib

61. mening kiyamatlig kudam idi, Baybörü mening korlugun, zorlugun

62. görüb yürgenca yana bir yurtlariga basimni alub keteyim. Er

63. yigit kudasining korluguna cidamay bir yurtlarga gitayin. Baybörü Bayga

64. kizimdi birmayin. Bir salum tuzumdu hem birmayin. Bol yalganci dünyada

65. Baybörü Baydinin serem yüzün görmeyim deyib, altiaycilik kirk günçilik

66. yolga, Taysa Haning iline, toksan narga can artub, Taysa Kalmakding

67. iline göçdü. Ak Bulak deygan bolakding basina çikdi. Tuni manan

68. yolda sehering fayz vaktinda toksan narga kaytadan can artdi.

69. Gül Barçin canni altun kebecege salub kara narding üstünde,

70. Altun Saç adli algani bir söz dedi: * Hava cavsun, aydin

71. günlar sel bolsun * yildan yilga bol devletinin mal bolsun *

72. seher vaktinde toksan narga yük artib * Gül Barçining atasi,

73. sizga yol bolsun * ayil tartdik dan bedeving beline * kulak

74. saldik men Mogolunung tiline * seher vaktda toksan narga yük salub *

75. men baraman kanday sahining iline. Cuvab Baysari Bay: mang yiglayingda

76. kilgandi kalem kas * korluk menan ötmey diygen içgen as *

77. korgan korlugumnu beyan eyleyim * (Baysari:) Kemlik tartib yigla birma

78. Altun Saç * on törtünde bülend togan ay idin * bu dünyada

79. dört tulukga say idin * azdan devran sürgan baytak elimde *

80. bol yurtlarda iki tengles Bay idik * ontörtünde bülend togan

81. ay boldu * bol dünyada dört tulugum say boldu * azdan daveran

82. sürgan baytak ilimde * at çabdirgan günda bayram toy boldu *

83. deli gönlüm tasgan men * bedevge kamçi baskan men * esirde algin

84. dalada * ulagni alib kaçgan men * maksadga kimler yetgendi * bir

85. zürriyet kadiri bizga ötgandi * kiyametlik kudam idi Baybori *

86. kiynimden kovub tiykandi * kiyamatlik kudeman * basima kamsi

87. tiggendi * aldimda agam yog ikan, kiynimda inim yoku ikan * bir

88. ferzanding kemiynan * kiyamatlik kudamdan basima kamsi tiggendi *

89. tartdim ayil nardinng beline * alti ayçilik kirk günçilik yol

90. yurub * men barurman Taysa Kalmak iline * at kuyrugun tüyerim *

91. armansiz davran sürerim * yalguz kizim Barçinni * din bilmagan Kalmakka *

92. saylab yürub beririm. * Cevab Altun Saç: Men yiglaymin gözde yasim *

93. göl bolub * artim yabkan kara saçim gül bolub * olday görkan

94. yalgiz kizim Gülbarçin * azdim devran süralmadi kiz bolub * doksan

95. kirme baginin gülü Solmayma * arli yigit namus belan ölmeyme *

96. agayin men kim urusmas talasmas * abiruy varda elge kaytsak bolmayma *

97. salmas kadir mevlam baska yarlikni * kalar din bilmesler fiili tarlikini *

98. agayin min kim urusmas talasmas * kayt kil rahmat imdi abruy

99. barlikda * naz bedavning minnatidendur tirligi * zayi bolur ömrümün

100. sirligi * kel kaytalik emdi ebruy barlikda * yaman bolur din

101. bilmesinin korlugu * Imdi sol kitgannan göçüb gitdi. Alti

102. aycilik kirk günçülük yol yürüyüp, sagi selamet Taysa Haning

103. iline barib tüsdü. (Taysa) Kenkine konus birdi. Çarvaga çay birdi. Taysa

104. Kalmakdin ilinde fikara bolub, zekatin berib, yüre birdi. Kimasi

105. sul boldu. Kurumsak atandi. Alkissa aradan yedi yil ötdü. Munda

106. ketkanda Gülbarçin yedi yasinda idi. Yedi yil ötdü, yasi ondörde

107. yetdi * Ol ayindaki haberdi kimnen isitdin * Taysa Kalmakdan

108. isitting * Yurt egesi Taysa Hanning kulagina yetdi. Altmis iki

109. alemdarlar, otuz iki mühurdarlar hemesi isitdi. Barçinin tarifini

110. Taysa Hanga aytd. Aynalayin kayinayim. Bayagi kelgen Baysari
diygan

111. fikaraning diygen bir kizi bar iken, sizga layik ikan didi. Padisah (Taysa) makul

112. gördü. Sol Bay bizga kizin birmas migan, bizdi kuyov dimas mikan?

113. Onda aytadi: Sizden artuk kimga biredi? Taksir dedi. Bar onday

114. bolsa aytirib geling dedi. Sol vakitlerinde Karacan deygan Kalmak,

115. özü bahadur, özü pehlivan bol hem bir kalaning hakimi idi. *

116. (Karacan:) Hanining isi el menan * Padisah zorluk kilman, ne isi barkiz menan *

117. Nasib bolsa Barçin Can * devran sürer biz manan * Karacan aytadi:

118. Men alamin; Taysa Han aytdi: Men alamin.

119. Sol vakitlarda vazir-i azamlar menan kengesde köpde Hizir, mingde veli bar.

120. (kengesteki vezirler:) Padisaga aytadi: Ey Taksir, aytib irisip turganca, siz Padisasiz. Yübering tokuz

121. yavsu, Karacan yübersün tokuz yavsu, kaysinizga birse ikbaliniz dedi. Bol

122. söz Padisaga makul geldi. Aman sözdüng kizigi yakin geldi. Padisah sayladi

123. tokuz yavsunu, Karacan sayladi tokuz yavsunu. Padisam teklif etdi on

124. sekiz yavsuga: Baysari Bayding kizng Padisam dise manga bersin; Batir dise

125. Karacanga bersin. Ihtiyari Baysarida. Padisamda zorluk bolmaydi,

126. ne etse özü bilsin. Onsekiz Kalmak bedevge bindi. Baysari Baydin

127. ordasina yürüs kildi. Padisaning yahsi veziri tokuz yavsinin

128. basi idi. Kökaman Kaska dir idi. Baysari Bay tikkan ak

129. ordaga geldi * Bedevning tavdan eskali * turmagin bizden yaskanib *

130. Bol uyda bende barmiygan * biz manan haberlaskali * Bedev sürigan

131. kiyatas * Akdi gözden kanli yas * ak uyda bende bar bolsang *

132. çik ta uydan habarlas * Baysari maydanga çikdi. Padisahdan gelgan

133. adam ekenligini bilib, Baysari Bayding renggi uçdu. Yol bolsun

134. didi. Sol vakitleride Kökaman Kaska aytdi: * Lal-i mercanli sedefli *

135. düsmanga birdik edebi * Arada yavsu yürümeklik, kethüdalardan

136. sebebdi * dünya fani yalgandi * kimlarga vefa kalgandi * arada yavsi

137. yürumeklik * bizlerden emes Baysari * kethüdalardan

138. kalgandi * karagan nayza tug baylab * kiyip Bayga gelganman *

139. ak körövge göz oynab * selamliga gelgenman * yeki müslüman

140. balasin evlenmekke geleman * evlestirmek elçiden * cavlasdirmak

141. cavsidan * Kuslarini salgan avci men * sizde kiz bar bizda ogul *

142. kizinga gelgan cavsi men * yalin bedevning öresin * Konguratdan

143. çikkan töresin * Taysadan gelgan tokuzmuz * Karacanman tokuzmuz *

144. Padisah desang Taysaga * Batir desang Karacanga * ihtiyarinda

145. Baysari * Baröiningdi beresin * sözünü kanday korasin *

146. Baysarining gitdi medeti * belinden taydi davlati *

147. kaytib ordaga girdi Barçin yalguz olday görgan kizina karab:

148. Gevherim sensin mening karagim sen bolmasang kim bolar? Haldan

149. soragin Taysa Handan sizga yavsi gelibdi. Karacannan ikevu

150. talas bolubdu kaysisina kalab göngül birasin? Aynalay korgan çiragim.

151. Sol vakitlarda Barçin can turub söyleydi * aklim boldu bol

152. meydanda imdi lal * Kalmakdin ikiside televi dünya mal * Yiglay

153. birma ata gönlüm bözüldu * hak yayinda karar büter atacan * isbu

154. demnen öz demangini dem deme * adam görsang sen özünden kem deme *

155. yiglay buyurman ata gönlüm bözüldu * Barçin canin bar da ata gam yeme *

156. ayna manan ak yüzümnü göreyim * hakding salgan süresine göreyin *

157. yiglay birma ata, sükür kilayin * sol Kalmakka barib cevab bereyim *

158. yildan yilga talday boyum uzadi * yarning derti vay bahtimi kesedi *

159. binip bedev her meydandan yilmayma * savas günü at kuyrugun

160. örmayma * kabul kilib berding Kungrat sultanina * aman bolsa

161. on dört yasda kelmeyme * bolmay savas at kuyrugun öresin *

162. men bilemen ata, kaygir töresin * erten menin mal egesi kelgende *

163. canim ata senib cevab beresin. * Habar Altun Saç taki: * Seher

164. vakti sari atan yük artdirding * din bilmagan Kalmaklarga

165. çatdurdun * göçübte deyüb zar yigladim elimde * munda kelib kanca

166. dünya arttirding. * Cevab Barçining, saçrab orundan turdu

167. kinay belini burdu, köyüktey boynun burdu, Barçin dilber iki

168. kulun alga kosorub, Taysa Handan gelgen yavsiga karab, söz

169. söyleb turgan sekli: * Men yigladim sizni görüb zar zar *

170. köp yiglayman asim nekir kemlik bar * erem deyip kelgen Barçin canin men idim *

171. kulak salsan men gönlümden arzi bar * Padisahdan kelgen cavsilar *

172. mening aytkan bol sözüm * Taysa Hanga aytub bar * çalin bedevning

173. öredi * yigitten pohta töradi * Taysa Han diygan ol bolsa *

174. Barçin diygan men idim * bizler bir issiz gelgan misafir * bizga alti

175. ay mühlet biradi * aradan alti ay ötkence * arigi *

176. semiz bolsa tabdasin * ak süngüsünü sablasin * zerli tonum giyemin *

177. muhtaç men isim ciyamin * kirk günçülük Bayrakka * munglu bolgan

178. Barçin men * Bayrakka basim koyamin * binip bedev çelgenga * armansiz

179. davran sürganga * kirk günçilik Bayrakdan * ati özüp gelgenda *

180. kay Kizilbas demeymin * kay bir Kalmak deymayman * bahti kara

181. Barçin men * Han hanunnga aytub bar * özüm sovgan tiyemin. Bol

182. söznü aytdi. Cavsiylar kaytdi Taysa Haning nazarina bardi. Hanga

183. tiyaman deyib aytdi. Karacaning yabargan cavsisi hem bol

184. hem sagan tiyemin deyib aytdi deyib bardi. Han aytdi men alam deyib,

185. Karacan aytdi men alamin. * Yekevleri iristi * iriskileri

186. kiristi * Barçin canga talasib ikisi zid boldu * sen niytasin

187. sen niytasin deyib * laf lesger köp menan * dübürlegen top menan *

188. yekevü yagu bolub tokuz yolding terebigetine karasa ondokuzbin gela Batir *

189. kizil çekmen tolu Batir * ak çatir kök çatir * derebüge barub

190. kurulub yatir * meydanda savas boldu * at bagrinan kanboldu *

191. özengindan sel boldu * yolganin kara saylari * tasköpür

192. yeni yol boldu * özü özünün kirgin boldu * sol Barçin

193. sebeb boldu * ham inan, ham inanmang. *

194. Aradan dört ay ötganca Kalmaklar özü özünan kirgin boldu.

195. Indi söznü Alpamisdan isiting. Bayçobar atga binip Kalmakka

196. gitgan yarinin izinden.

197. Bayborining bir kulu bar idi. Adini sorsang Kultaydir idi.

198. Toksan kulding basi iydi. Yilkining basinda çatir idi. (Alpamis'in) Atasi

199. menin anasi yalgiz ölümle ayrolub kalur men deyib, gelinining (ardindan) A.